Nâng cao hiệu quả sử dụng phân bón cho lúa ở vụ hè thu

Nâng cao hiệu quả sử dụng phân bón cho lúa ở vụ hè thu

Lê Thanh Tùng[1]

            Chúng ta nên biết rằng, khi bón phân vào đất thì phân bón được đất giữ lại và cung cấp dần dần cho cây trồng hấp thu – cơ chế này là một quá trình hóa học và sinh học phức tạp – và việc cung cấp phân bón cho cây trồng cần được thực hiện theo các nguyên tắc đã được khuyến cáo nhiều năm nay là bón phân theo 4 đúng: đúng loại phân theo giai đoạn sinh trưởng và sự cần thiết của cây trồng, đúng thời điểm cây trồng cần loại dinh dưỡng nào nhiều nhất, đúng liều lượng để không phí phạm phân bón, không gây bội thực hoặc thiếu hụt so với nhu cầu cây trồng và đúng phương pháp để cây trồng có thể hấp thụ dễ dàng và tránh thất thoát phân bón. Tuy nhiên, trong thực tế, nông dân thường chưa tuân thủ các biện pháp hướng dẫn nêu trên và cũng ít tìm hiểu về tính năng của các loại phân bón đối với cây trồng và trong những điều kiện canh tác cụ thể.

            Nghiên cứu của các nhà khoa học cho thấy rằng để tạo ra được 1.000kg lúa cây lúa cần phải hấp thu và tích lũy được 15kg N , 6kg P₂O₅ và 18kg K₂O, tương đương với khoảng 32 kg Urea, 37 kg Super lân và 30 kg KCL. Lượng dinh dưỡng này thực tế được cung cấp cho cây trồng từ trong đất và nông dân bón thêm vào trong từng vụ lúa.

Bảng 1. Tỷ lệ các chất  N, P,K trong các bộ phận cây lúa qua các thời kỳ sinh trưởng khác nhau

Thời kỳ sinh trưởng	Trọng lượng khô cả cây (%)	% từ giai đoạn so cả vụ
		N	P2O5	K2O
1. Từ gieo đến đẻ nhánh tối đa	13	37	33	36
2. Từ đẻ nhánh tối đa - phân hóa	14	12	23	21
3. Từ phân hóa đòng đến trổ	34	31	34	0
4.  Từ trổ đến chín	39	20	10	43

Nguồn: Theo Ishizuka.Y, 1973 trong Le Riz  utilisation efficace des Engrais, 1984

Tham khảo kết quả nghiên cứu phân bón trong 5 năm từ 2002 đến 2007 của Viện lúa ĐBSCL trên lúa cao sản ngắn ngày vùng phù sa ngọt ĐBSCL cho thấy: vụ Đông Xuân đầu tư phân đạm trong khoảng 100-110kg N/ha là vừa và vụ Hè Thu đầu tư trong khoảng 70-90kg N/ha là đủ. Thực tế bà con nông dân đầu tư phân đạm trong vụ Hè Thu rất cao (hơn 100kg N/ha), thậm chí bón phân đạm cho lúa Hè Thu còn cao hơn vụ Đông Xuân. Bón nhiều như vậy, phân đạm thất thoát rất lớn và hiệu quả phân bón đem lại rất thấp. Phân lân chỉ cần đầu từ 30-60kg P₂O₅/ha là phù hợp, phân kali chỉ cần đầu tư khoảng 30-40kg K₂O/ha là vừa.

Công thức phân bón chung cho canh tác lúa vụ hè thu có thể khuyến cáo là 70-90 N – 60 P₂O₅ và 30 kg K₂O/ha. Tương đương với từ 100 – 150 kg Urea, 130 kg DAP và 50 kg KCl là vừa.

Nông dân đồng bằng sông Cửu Long có thói quen bón thừa phân đạm, nhất là ở giai đoạn đẻ nhánh tối đa đến làm đòng, điều này làm cho cây lúa dễ bị đỗ, ngã, dịch hại tấn công và đôi khi làm giảm năng suất lúa.

Để nâng cao hiệu quả sử dụng các loại phân bón trong sản xuất lúa vụ hè thu Bà con nông dân cần chú ý một số vấn đề sau:

+ Nên sử dụng các loại phân bón chậm tan, phân chậm tan sẽ làm giảm thất thoát do chậm tan hơn và chậm bốc hơi hơn. Bón phân urea chậm tan có thể tiết kiệm được 20-25 % so với bón phân đạm thông thường. Ngoài ra cũng có các loại phân hỗn hợp, phân chuyên dùng chậm tan. Đây là tiến bộ kỹ thuật đã được áp dụng ở nhiều nước trên thế giới và đã được áp dụng tại Việt Nam.

+ Bón phân theo 4 đúng và bón vùi vào trong đất để phân bón được keo đất giữ lại và cung cấp cho cây trồng, hạn chế được sự rữa trôi, bốc hơi và thấm sâu. Bón phân quá nhiều cho lúa sẽ dẫn đến cây lúa bị ngộ độc.

+ Khi bón phân trong ruộng phải có nước (tốt nhất là khoảng 3-5cm) để phân dễ được đất hấp thụ.

+ Phân lân không bị bay hơi mất như phân đạm nhưng bị cố định bởi keo đất. Nhu cầu lân trong giai đoạn đầu sinh trưởng của cây rất lớn, vì thế nên tập trung bón lót phân lân cho lúa, trên đất phù sa ngọt ven sông có thể sử dụng super lân và DAP, nhưng với đất phèn nên sử dụng phân lân nung chảy, đa số nông dân bón lân rất thừa trên đất xám và đất phù sa và ngược lại bón rất thiếu trên đất phèn

+ Không nên bón phân đợt 1 quá trễ, vì hạt lúa chỉ đủ nuôi cây lúa trong khoảng từ 3-5 ngày, khi rễ lúa phát triển ra đất cần phải có dinh dưỡng để rễ hấp thu, nếu bón đợt 1 trễ sẽ kéo theo đợt 2 trễ và như vậy cây lúa sẽ đẻ nhiều chồi vô hiệu, không có bông về sau.

+ Khi bón phân đạm cần chú ý đến tình hình thời tiết và mực nước trong ruộng, không bón lúc mưa to, không bón tập trung vào một giai đoạn mà chia theo liều lượng phù hợp cho từng giai đoạn, khi bón phân cần kết hợp với làm cỏ, sụt bùn đây là hình thức vùi phân vào đất.

+ Bón phân giúp tăng nguồn dinh dưỡng cho cây trồng và làm tăng năng suất cây trồng, nhưng năng suất cây trồng hiện nay phải đi đôi với chất lượng, nếu phân bón còn để lại dư lượng ni trát (NO₃), nhiều kim loại nặng thì lúa, gạo sẽ không đáp ứng được nhu cầu tiêu dùng hay không thõa mãn các yêu cầu về nông sản theo GAP và do vậy không tăng được giá trị.

+ Bón phân không hợp lý sẽ để lại dư lượng phân bón thừa trong đất, trong nước và tác động đến sức khỏe con người, đến môi trường sống và môi trường sản xuất nông nghiệp do vậy cần phải phát huy hiệu quả của phân bón nhưng vẫn phải đảm bảo cho môi trường trong lành hơn và canh tác lúa phải theo hướng tiến bộ hơn (VietGAP lúa).

Chúng tôi mong bà con nông dân chú ý bón phân và tích cực tìm hiểu việc cung cấp phân cho cây lúa thông qua cán bộ kỹ thuật ở địa phương, thông qua các tài liệu và các phương tiện truyền thông, tránh việc tiếp tục bón phân theo cảm tính sẽ gây nhiều thiệt hại về năng suất và kinh tế cho sản xuất lúa./.

---

[1] Thạc sĩ – Phó phòng Cây lương thực – Cây thực phẩm – Cục Trồng trọt – Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn